Cái bẫy của "tần số cao"

Một thứ diễn ngôn mọi người thường dùng, nhưng cá nhân mình lại thấy nó không lành mạnh lắm: đó là sự phân biệt giữa người "tần số cao" và người "tần số thấp".

Sự phân biệt cao-thấp này phần lớn xuất phát từ lý thuyết "tần số ý thức" của David R. Hawkins trong cuốn Power vs. Force (Hawkins, 1995). Tuy nhiên thì công trình này không có nhiều giá trị học thuật và thường bị xem là ngụy khoa học (pseudoscience), vì nó mượn từ vựng của vật lý (tần số, rung động) để gán cho các trạng thái ý thức của con người, thứ vốn dĩ vô hình và chủ quan. Phương pháp hiệu chuẩn bằng kinesiology (thử cơ tay) mà Hawkins dùng cũng không có bằng chứng về độ chính xác (Hall et al., 2008).

Nói cách khác, cái thang đo từ 20 đến 1000 mà Hawkins đưa ra chưa từng được kiểm chứng độc lập bằng một phương pháp có thể lặp lại. "Tần số ý thức" là một khái niệm nghe có vẻ khoa học, nhưng lại không có ý nghĩa gì về mặt khoa học cả.

Tất nhiên, phần lớn mọi người khi dùng khái niệm này không đặt nặng tính chuẩn xác học thuật. Họ đặt nó trong ngữ cảnh của sự phát triển tâm linh, một địa hạt mà khoa học chưa chạm tới, và điều đó không có gì sai cả.

Nhưng trong góc nhìn này, nó lại vấp phải một nghịch lý nội tại. Nếu phát triển tâm linh nghĩa là thấy rõ hơn bản chất của vô ngã, về tính tương liên và bình đẳng giữa người với người, thì logic tất yếu của nó là giảm phân biệt, chứ không phải tạo ra một thước đo cao-thấp mới để xếp hạng con người. Gọi ai đó là "tần số thấp" chỉ vì họ không hành xử thuận ý mình là một cách tinh vi để hợp thức hóa sự phán xét, coi thường. Ý thức thật sự tạo ra sự chia sẻ, hàn gắn và kết nối, chứ không phải sự phân chia.

Thứ ba là cái bẫy ngọt ngào của sự kiêu ngạo. Bạn thử để ý xem nhé: không có ai tự nhận mình là... "tần số thấp" cả. Trong cái nhìn chủ quan của mỗi người, ai cũng đều tự thấy mình là người có "tần số cao", có đủ tư cách và vị thế để phán xét đạo đức người khác. Phật giáo gọi đây là māna, một trong những kiết sử (fetter) khó gỡ bỏ nhất, vận hành dựa trên chính hành vi so sánh bản thân với người khác, dù là so sánh theo hướng nào. Jung thì gọi hiện tượng này là sự lạm phát của cái tôi (ego inflation), khi bản ngã tự phóng đại mình vượt quá giới hạn của nó (Jung, 1966).

Mình nghĩ việc này cũng không có gì sai, mà chỉ đơn giản là một thiên kiến nhận thức mà ai cũng ít nhiều sở hữu. Nhưng một khi đã chấp nhận bộ ngôn ngữ phân biệt cao-thấp này, gần như chắc chắn mỗi người sẽ... tự đặt mình ở vị thế cao hơn.

Sau cùng, mình nghĩ, ai trong chúng ta cũng có lúc thế này, lúc thế khác. Có lúc vui sướng, có lúc trầm uất. Có lúc hẹp hòi, có lúc bao dung. Có lúc sân si, có lúc tử tế. Mọi trạng thái của ý thức đều có tính vô thường.

Trong tâm lý học, người ta cũng đã phân biệt rõ giữa trait (đặc điểm bền vững nội tại) và state (trạng thái nhất thời) (Chaplin, John and Goldberg, 1988). Phần lớn những gì ta gọi là "tần số thấp" ở người khác thực chất chỉ là một trạng thái, chịu tác động bởi hoàn cảnh, thể trạng, tâm trạng, và quá trình rèn luyện trước đó, chứ không phải một bản chất cố định của con người họ. Nói cách khác, một người bạn cho là "tần số thấp" hoàn toàn có thể cũng có những lúc hành xử khôn ngoan, tỉnh thức, thậm chí hơn cả những bậc thầy tự phong.

Nhưng khi dán lên họ một chiếc nhãn cao-thấp cố định như vậy, ta sẽ không bao giờ thấy được con người thật của họ phía sau cái nhãn đó.

Nghịch lý của sự phát triển nội tâm là càng phát triển, chúng ta lại càng bớt phân biệt cao-thấp. Bởi suy cho cùng, thước đo thật sự của nhận thức không nằm ở một nhãn dán cố định, hay một đơn vị "tần số" nào đó vô nghĩa, mà nằm ở việc ta hành xử bao dung, tử tế, trung thực và sáng suốt tới mức nào.

Cosmic Writer

-

Tài liệu tham khảo:

Bodhi, Bhikkhu (trans.) (2000) The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Saṃyutta Nikāya. Boston: Wisdom Publications.

Chaplin, W.F., John, O.P. and Goldberg, L.R. (1988) 'Conceptions of states and traits: dimensional attributes with ideals as prototypes', Journal of Personality and Social Psychology, 54(4), pp. 541–557.

Hall, S., Lewith, G., Brien, S. and Little, P. (2008) 'A review of the literature in applied and specialised kinesiology', Forschende Komplementärmedizin, 15(1), pp. 40–46.

Hawkins, D.R. (1995) Power vs. Force: The Hidden Determinants of Human Behavior. Carlsbad, CA: Hay House.

Jung, C.G. (1966) Two Essays on Analytical Psychology. 2nd edn. Translated by R.F.C. Hull. Collected Works of C.G. Jung, vol. 7. Princeton, NJ: Princeton University Press.