top of page

Về chữa lành, và khoảng cách giữa "hết đau" và "khỏe mạnh"

13 thg 11
8 phút đọc

Không ai có thể phủ nhận rằng làm người là phải đi qua những tổn thương. Cuộc sống chưa bao giờ là một bức tranh màu hồng. Có những người đủ may mắn để tự mình vượt qua sau vài lần va vấp, nhưng cũng có những người phải gánh chịu nỗi đau khắc sâu tới mức buộc phải cần đến sự giúp đỡ.


Mình không phủ nhận nỗi đau, không phủ nhận nhu cầu được chữa lành, và càng không phủ nhận rằng có những tổn thương mà hành trình vượt qua nó cần phải được tính bằng nhiều năm. Mỗi người có một khung thời gian riêng để phục hồi, và không một lời khuyên hay khẩu hiệu truyền cảm hứng nào có thể làm lối tắt cho việc ấy.


Tuy nhiên, là một người cũng từng đi qua những tổn thương của riêng mình (và thậm chí chính giai đoạn khủng hoảng ấy là động lực để mình lập ra trang viết này từ vài năm trước), mình thấy giá trị lớn nhất mình nhận được không chỉ là một vết thương đã lành, mà còn là việc không còn cảm thấy bản thân "cần phải được chữa lành" nữa. Hoặc, diễn đạt chính xác hơn: bạn cần học được cách để tự chữa lành cho bất kỳ nỗi đau nào mà sau này bạn phải trải qua. Đó chính là cơ sở cho thông điệp "bạn chỉ cần được chữa lành một lần".


Thử nghĩ về điều này qua một ví dụ khác. Khi có bệnh thì phải khám chữa, đó là việc đương nhiên. Nhưng nếu phải dùng thuốc giảm đau cả đời và gặp bác sĩ mỗi tuần chỉ để cầm cự với cùng một triệu chứng, đó có lẽ vẫn chưa hẳn là tốt. Đích đến tốt hơn là sau khi cơn bệnh qua đi, ta chủ động chăm sóc sức khỏe tốt hơn để giảm thiểu tối đa khả năng phải nhập viện. Cũng giống như một nhà tham vấn tâm lý tốt sẽ không muốn thân chủ bị phụ thuộc vào mình mãi, mà sẽ giúp họ xây dựng nội lực để tự đứng vững và vượt qua những khó khăn sau này.


Ở đây có một khác biệt rất lớn nhưng thường không được nói đến. Đó là khoảng cách giữa chữ "hết đau" và chữ "khỏe mạnh".


Chữa lành, thật ra mới chỉ là bước đầu giúp chúng ta "hết đau", tức là để ta vượt qua nỗi đau hiện có mà trở về với trạng thái cân bằng. Tiếp theo sau đó là làm sao để trở nên "khỏe mạnh", để tinh thần bớt mong manh, bớt dễ bị tổn thương trước những va đập kế tiếp của cuộc đời.

Nếu điều này nghe có vẻ không thực tế, thì trong tâm lý học, sức mạnh nội tâm ấy là một dạng năng lực hoàn toàn có thể nuôi dưỡng và phát triển được. Và nó được các nhà tâm lý gọi là sự kiên cường cảm xúc (emotional resilience).


Tất nhiên, sự kiên cường cảm xúc không phải là gồng mình kìm nén cảm xúc hay rơi vào sự tích cực độc hại. Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA) định nghĩa emotional resilience là quá trình và kết quả của việc thích ứng thành công trước những trải nghiệm khó khăn của cuộc đời, đặc biệt thông qua sự linh hoạt về tâm trí, cảm xúc và hành vi (American Psychological Association, 2023).

Dựa trên các nghiên cứu tâm lý hiện đại, năng lực này được tạo thành bởi bốn trụ cột cốt lõi.


Thứ nhất là tự nhận thức cảm xúc (emotional self-awareness): khả năng gọi tên được chính xác trạng thái cảm xúc hiện tại trong mình, biết mình đang cảm thấy như thế nào và nguyên nhân gốc rễ của nó từ đâu (Salovey và Mayer, 1990).


Thứ hai là điều hòa cảm xúc (emotional regulation): khả năng tự điều hướng và thay đổi trạng thái cảm xúc, chẳng hạn như biết tự làm dịu mình khi căng thẳng, hay biết tự cân bằng trong những trạng thái kiệt quệ, thay vì chỉ đè nén sự biểu đạt của cảm xúc (Gross, 1998).


Thứ ba là tái định khung nhận thức (cognitive reframing, hay cognitive reappraisal; Gross, 1998): khả năng chuyển đổi góc nhìn về một vấn đề, lựa chọn cách nhìn nhận biến cố theo chiều hướng có ích và mang tính xây dựng, như tập trung tìm kiếm giải pháp và bài học thay vì mặc định tự thấy mình là nạn nhân.


Và thứ tư là tính linh hoạt tâm lý (psychological flexibility): hiểu đơn giản là khả năng thay đổi các chiến lược tư duy và hành động của mình sao cho phù hợp với hoàn cảnh thực tế, không bám chấp vào các khuôn mẫu hành vi cũ hoặc những xu hướng phòng vệ tiêu cực (Kashdan và Rottenberg, 2010; Bonanno và cộng sự, 2023).


Người sở hữu sự kiên cường cảm xúc tất nhiên không miễn nhiễm với nỗi buồn, tổn thương hay đau khổ. Đã là con người, dù may mắn tới đâu, chúng ta cũng không thể tránh được áp lực ngột ngạt của cuộc sống, những vết sẹo từ tuổi thơ, những lần bị ai đó đối xử tệ bạc, những lần trải qua bạo bệnh, hay khoảnh khắc người thân ra đi. Nhưng sự khác biệt quan trọng là họ không bị những trải nghiệm đó kéo xuống tận cùng, cũng không giày vò bản thân để tự làm mình đau hơn. Thay vào đó, họ có sự phục hồi và sức bật để mau chóng trở về với trạng thái cân bằng. Thậm chí trong một số trường hợp, còn đạt được sự trưởng thành sâu sắc hơn, được gọi là [phát triển hậu sang chấn (post-traumatic growth; Tedeschi và Calhoun, 2004).


Thử hình dung nếu như từ nhỏ, chúng ta được học cách lắng nghe và điều hòa cảm xúc của mình như một kỹ năng sống nền tảng, nhu cầu được chữa lành về sau có lẽ đã không nhiều đến thế. Nhưng mình nghĩ sẽ không bao giờ là muộn để bắt đầu học về điều này.


Tất nhiên, mình không nói như vậy để ép buộc ai phải "vượt qua nỗi đau" ngay lập tức, nhất là khi tổn thương trong bạn cần thời gian và cơn đau trong lòng vẫn còn quá nhức nhối để điềm tĩnh đối diện. Mình chỉ muốn mở ra một cái nhìn rộng hơn cho những ai đã lành. Và với những ai còn đang đi qua hành trình này, mình hoàn toàn tôn trọng những cảm xúc của bạn. Những chia sẻ này có thể không dễ nghe, có thể là liều thuốc đắng khó chấp nhận, nhưng nó xuất phát từ thiện ý của mình.


Khi đang đau, hãy có sự bao dung, kiên nhẫn với bản thân và đối xử với mình một cách yêu thương, giống như cách bạn sẽ đối xử với một người thân đang cần sự giúp đỡ. Nhà tâm lý Kristin Neff (2003) gọi đó là lòng tự trắc ẩn (self-compassion). Nhưng đồng thời, như chính Neff lưu ý, chúng ta cần nhận biết rõ và tránh rơi vào việc "căn tính hóa" (over-identification) với tổn thương. Nghĩa là coi tổn thương như một phần bản ngã (ego) của mình; mà bản ngã thì thường có thiên kiến tư duy coi những thứ vô thường, tạm thời là vĩnh cửu và mãi mãi.


Như trong bài giảng về siêu nhận thức (metacognition), mình từng phân biệt rõ hai cách tư duy dựa trên góc nhìn của Daniel Siegel (2010) và Steven Hayes (2006):


Một là nghĩ rằng:

"Tôi là người bị tổn thương."

Hai là nhận biết rằng:

"Tôi đang trải qua một tổn thương."

Sự khác biệt này tuy nhỏ nhưng quyết định toàn bộ cách bạn đối diện với tổn thương hiện tại. Hướng thứ nhất coi tổn thương là căn tính của mình, là thứ định nghĩa con người mình; và một khi đã coi nó là căn tính, bạn sẽ vô thức không dám buông ra, vì sợ mất đi tổn thương cũng là mất đi một phần của chính bạn. Ngược lại, hướng thứ hai chỉ coi tổn thương là một trải nghiệm đang hiện diện, tách rời khỏi bản dạng của mình. Nhờ khoảng cách nhận thức đó, bạn sẽ có tâm thế không bám chấp và thoải mái hơn để cho phép trải nghiệm ấy đi qua.


Bước chuyển dịch từ "tôi là" sang "tôi đang trải qua" chính là sự tái khung nhận thức (cognitive reframing), một trong bốn trụ cột của sự kiên cường cảm xúc mà mình đã nhắc tới. Và cũng là nền tảng quan trọng để bạn không rơi vào tâm thế nạn nhân. Tự do khỏi tâm thế nạn nhân, thực chất đã là một bước tiến lớn trên hành trình chữa lành rồi. Đó không phải là phủ định và chối bỏ nỗi đau của mình, mà là không cho phép nỗi đau đó quyết định mình là ai, và không chấp nhận sự đau đớn nó gây ra là trạng thái mặc định của cuộc sống.


Có bạn chia sẻ với mình rằng không phải tổn thương nào cũng cần phải được vượt qua. Mình đồng ý. Suy cho cùng, vui buồn hay sướng khổ trong cuộc đời ai thì người đó trực tiếp trải nghiệm. Vậy nên đưa ra lựa chọn nào hoàn toàn là quyền tự do của mỗi người.


Nhưng với những ai chọn vượt quá, thì triết gia Khắc kỷ Marcus Aurelius từng viết trong tác phẩm Suy tưởng (Meditations) những dòng khiến mình thức tỉnh. Nếu ta gỡ bỏ đi ý niệm tự than trách rằng "ta đã bị tổn hại", thì bản thân vết thương không còn làm hại được phẩm giá của tâm hồn. Ông khuyên mỗi người hãy như một mỏm đá trước biển khơi: sóng cứ đập vào liên hồi, nhưng mỏm đá vẫn đứng vững và làm dịu đi những con sóng quanh nó.


Trước biến cố, thay vì than thở "tôi thật bất hạnh vì chuyện này xảy đến với mình", hãy nhìn nhận rằng "dù chuyện này xảy đến, tôi vẫn đứng vững và không để nỗi bi lụy nghiền nát" (Marcus Aurelius). Tinh thần ấy thường được đúc kết trong câu triết ngôn nổi tiếng: tất cả mọi người đều trải qua đau khổ, nhưng không phải ai cũng chọn tự thương hại chính mình (all men suffer, but not all men pity themselves).


Cuộc đời vốn dĩ không vì bạn tử tế và nhạy cảm mà sẽ đối xử nhẹ nhàng với bạn hơn. Nhưng bạn luôn có thể chủ động lựa chọn mức độ sẵn sàng của mình, và xây dựng sự vững vàng trong tâm khi bão tố tất yếu xảy đến.


Bạn không cần ép mọi tổn thương phải lập tức biến mất. Chỉ cần nhận ra rằng bạn to lớn hơn nó (you are bigger than your suffering), bạn đủ rộng mở để dung chứa sự hiện diện tạm thời của nỗi đau ngay lúc này, và cũng đủ kiên cường để đi qua và ngẩng đầu sống tiếp.


Cosmic Writer


Tài liệu tham khảo

American Psychological Association (2023) 'Resilience', in APA Dictionary of Psychology. Washington, DC: American Psychological Association.

Bonanno, G.A., Chen, S. and Galatzer-Levy, I.R. (2023) 'Resilience to potential trauma and adversity through regulatory flexibility', Nature Reviews Psychology, 2(11), pp. 663–675.

Gross, J.J. (1998) 'The emerging field of emotion regulation: An integrative review', Review of General Psychology, 2(3), pp. 271–299.

Hayes, S.C., Luoma, J.B., Bond, F.W., Masuda, A. and Lillis, J. (2006) 'Acceptance and commitment therapy: Model, processes and outcomes', Behaviour Research and Therapy, 44(1), pp. 1–25.

Kashdan, T.B. and Rottenberg, J. (2010) 'Psychological flexibility as a fundamental aspect of health', Clinical Psychology Review, 30(7), pp. 865–878.

Marcus Aurelius (2006) Meditations. Translated by M. Hammond. London: Penguin Books.

Neff, K.D. (2003) 'Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself', Self and Identity, 2(2), pp. 85–101.

Salovey, P. and Mayer, J.D. (1990) 'Emotional intelligence', Imagination, Cognition and Personality, 9(3), pp. 185–211.

Siegel, D.J. (2010) Mindsight: The New Science of Personal Transformation. New York: Bantam Books.

Tedeschi, R.G. and Calhoun, L.G. (2004) 'Posttraumatic growth: Conceptual foundations and empirical evidence', Psychological Inquiry, 15(1), pp. 1–18.

 
 
 

Bình luận


bottom of page