Giá trị của lòng biết ơn

Trong tâm lý học có một nguyên tắc phổ quát thế này: "what you focus on, grows" (bạn chú ý tới thứ gì, thứ đó được mở rộng).

Lòng biết ơn cũng vậy.

Mọi người hiểu sai về lòng biết ơn ở chỗ họ nghĩ rằng biết ơn nghĩa là phải cưỡng ép cảm xúc của mình phải thấy tích cực về những điều vốn dĩ tiêu cực. Thất bại trong công việc. Đổ vỡ trong hôn nhân. Hoặc ốm đau bệnh tật xảy đến.

Nhưng sự biết ơn không phải như vậy.

Lòng biết ơn, thực chất là việc chú ý đến nhiều hơn và ghi nhận một cách có chủ đích những điều vốn dĩ tích cực. Đây là một sự điều hướng về nhận thức và sự tập trung của mình tới những điều mà tự thân nó đã là tốt đẹp. Một bữa ăn ngon. Một người bạn thân. Một buổi chiều mát mẻ. Một sự thoải mái trong lòng..

Việc này là rất cần thiết và có tính chữa lành, vì vốn dĩ con người rất... kém trong việc trân trọng những điều tích cực. Nghe vô lý, nhưng sự thật là như vậy.

Vì tâm trí con người thường chú ý tới lời chê hơn là lời khen ngợi, tới thất bại hơn là tới thành công, tới một trải nghiệm tổn thương hơn là tới những trải nghiệm viên mãn. Đây là một cơ chế sinh tồn bản năng có thể được lý giải mà các nhà khoa học gọi là negativity bias (hay thiên kiến tiêu cực).

Ở một phương diện khác, Đức Phật cho rằng: con người luôn ở trong trạng thái "bất hạnh" (dukkha) mãn tính vì chúng ta luôn ham muốn, kỳ vọng và theo đuổi những thứ mình chưa có (do "ái" hay tanha), còn những điều tốt đẹp đã có rồi thì bị xem nhẹ và cho là hiển nhiên.

Do đó, thực hành lòng biết ơn, chính là rèn luyện tâm trí mình cách để thường xuyên chú ý đến, ghi nhận, trân trọng, và yêu thương hơn những điều này.

Và như đúng nguyên tắc tôi đã nêu ở đầu bài: bằng việc chú ý đến chúng nhiều hơn, lòng biết ơn sẽ trở thành thói quen, bạn sẽ hạnh phúc hơn, và sẽ có xu hướng hành động để bảo vệ, nuôi dưỡng và phát triển những điều tích cực ấy. Nói cách khác, biết ơn không phải là để bạn cảm thấy "thỏa mãn" trong một khoảnh khắc, mà để huấn luyện bạn trở thành một con người có sự đủ đầy từ bên trong.

Trên góc độ tiến hóa, cảm xúc "biết ơn" được phát triển từ những xã hội nguyên thủy chính là vì mục đích củng cố, khích lệ, và nuôi dưỡng như vậy. Các nhà sinh học tiến hóa (như Robert Trivers) cho rằng lòng "biết ơn" giống như thể một thứ "đơn vị tiền tệ" bằng cảm xúc để thúc đẩy con người trao đổi ân nghĩa, phát triển niềm tin, sự kết nối trong các mối quan hệ.

Chẳng hạn, một ai đó đối xử tốt với bạn (một cách vô vị lợi). Bạn cảm thấy có sự biết ơn và bày tỏ nó, hoặc đền đáp ân nghĩa với họ. Việc này đạt được hai mục đích:

Một là họ cảm thấy được trân trọng, họ thấy vui, và niềm vui đó khích lệ họ lại tiếp tục đối xử tốt với bạn và cả với người khác (theo quy luật thưởng-phạt của tâm lý học hành vi). Hai là bạn cảm thấy mình có trách nhiệm phải đối xử tốt ngược lại với họ, tạo thành mối quan hệ tương thân tương hỗ (reciprocal effect).

Do đó, có thể thấy lòng biết ơn mang tính chất vì xã hội (prosocial) rất cao, và là thứ quy luật khiến con người có thể giao tiếp, trao đổi, và phối hợp với nhau ở quy mô lớn. Và có lẽ cũng vì thế mà trong tác phẩm De Beneficiis, Seneca cho rằng "...không có tật xấu nào nguy hiểm với xã hội con người hơn là sự vô ơn".

Từ những luận điểm trên, tôi nghĩ:

Chúng ta có thể thảo luận sâu hơn rằng biết ơn là như thế nào, rằng ta nên biết ơn những điều gì, và làm sao để thực hành biết ơn cho đúng. Và thậm chí, có thể dễ hiểu khi nhiều lúc, chúng ta không cảm thấy cuộc sống của mình có điều gì để biết ơn. Không ai cần phải cảm thấy có lỗi với điều đó. Vì cuộc sống nhiều lúc rất khó khăn, hoặc chỉ đơn giản là kỹ năng ấy chưa được rèn luyện.

Nhưng nếu quay lưng phủ nhận hoàn toàn giá trị của lòng biết ơn (như nhiều người đang trượt vào), thì tôi thấy đó là một sai lầm thật đáng tiếc.

Cosmic Writer