Vượt qua chủ nghĩa hoàn hảo

Chủ nghĩa hoàn hảo (perfectionism) thường bắt đầu từ một mong muốn nghe rất đáng quý: muốn mọi thứ đạt đến tiêu chuẩn lý tưởng mà mình kỳ vọng.

Nhưng chính xu hướng ấy lại thường đi cùng sự trì hoãn, overthinking, tự chỉ trích và lo âu. Con người ta vì quá cầu toàn mà không thể làm được việc gì, vì nỗ lực nào cũng đều bị xem như thất bại.

Vậy vì sao một phẩm chất tưởng như tốt đẹp lại có thể khiến con người mệt mỏi đến vậy?

Tôi vẫn tin rằng mỗi người cần có những tiêu chuẩn cao cho chính mình, nhất là khi còn trẻ hoặc đang ở giai đoạn phải tạo ra giá trị.

Nếu không có một chuẩn mực để hướng đến, chúng ta rất dễ trở nên dễ dãi với những điều hời hợt, nửa vời. Trong công việc, một thái độ cẩu thả hoặc vô tâm sẽ không chỉ làm ra những kết quả kém, mà đôi khi còn tạo thêm vấn đề cho người khác. Và về lâu dài, người quen với sự qua loa cũng khó tránh khỏi việc bị bỏ lại phía sau.

Tiêu chuẩn cao, vì thế, không phải là vấn đề.

Vấn đề bắt đầu khi tiêu chuẩn ấy trở nên phi lý: cao đến mức vượt quá khả năng thực tế của mình ở thời điểm hiện tại. Khi đó, nó không còn là một phương hướng để phát triển nữa, mà biến thành một tiếng nói phán xét khắc nghiệt ở bên trong.

Bạn làm gì cũng chưa đủ tốt. Cố gắng đến đâu cũng chưa đủ nhiều. Có đạt được điều gì, bạn cũng vẫn chưa thấy mình xứng đáng để tự tin.

Đó là cái bẫy của chủ nghĩa hoàn hảo. Khi ta lý tưởng hóa mọi thứ, ta cũng bắt đầu nhìn mọi thứ qua khung tham chiếu ấy. Và dưới ánh sáng phán xét của lý tưởng, thực tại luôn có vẻ thua kém, méo mó, như thể một phiên bản lỗi.

Kỳ vọng càng cao, khoảng cách giữa điều mình muốn và điều mình đang có sẽ càng lớn. Khoảng cách ấy, nếu không được nhìn nhận đúng, sẽ không tạo ra động lực mà chỉ nuôi lớn sự thất vọng và bất lực.

Vậy nên, giải pháp không phải là từ bỏ những tiêu chuẩn cao. Mà là học cách thiết lập chúng ở những mức độ hợp lý.

Trước hết, tôi cho rằng tiêu chuẩn cần ta đặt ra cần phải cao hơn năng lực hiện tại một chút: đủ để kéo mình đi lên, nhưng không quá xa đến mức khiến mình không thể bắt đầu. Muốn làm được điều đó, ta rất cần phải hiểu mình đang mạnh ở đâu, yếu ở đâu, và thật sự có thể làm được gì ở giai đoạn này.

Nhưng sự hiểu biết ấy không thể chỉ đến từ suy nghĩ. Nó cần đến từ hành động.

Câu trả lời chỉ đơn giản là hãy làm nhiều hơn.

Khi làm nhiều, ta sẽ sai nhiều hơn. Sẽ có những lần thất bại, những kết quả vụng về, những việc mà khi nhìn lại ta phải thừa nhận: mình còn kém, mình làm vẫn chưa tốt. Nhưng tôi tin rằng chính những trải nghiệm đó mới giúp ta quen dần và biết tha thứ cho sự bất toàn của mình.

Có những điều ta vẫn cần làm, dù biết mình chưa giỏi. Bởi nếu chỉ chờ đến khi đủ giỏi mới bắt đầu, ta sẽ không bao giờ biết giới hạn thật sự của mình nằm ở đâu. Chỉ bằng cách làm, sai, sửa và làm tiếp, năng lực mới có thể phát triển.

Khi điều chỉnh được cả hai điều này, tiêu chuẩn sẽ được giảm xuống, còn năng lực thì được nâng lên. Khoảng cách giữa kỳ vọng và khả năng không còn là vực sâu để ta tự trách mình, mà trở thành một con đường có thể đi từng bước.

Hoàn hảo vẫn có thể là một lý tưởng để hướng đến. Nhưng hoàn thiện mới thật sự là con đường.

Cosmic Writer