Lời nguyền của tri thức (The Curse of Knowledge)

Một sự thật mà tôi thấy không dễ chấp nhận với những người học nhiều, đọc nhiều: càng có nhiều kiến thức, càng dễ trở nên xa cách.

Khi nạp vào đầu hàng trăm cuốn sách, am hiểu những lý thuyết sâu xa, ta bắt đầu thấy những cuộc trò chuyện đời thường trở nên nhạt nhẽo, thấy người xung quanh dường như "nông cạn", và dễ tự vỗ ngực bằng ý nghĩ: kẻ trí tuệ thì luôn cô độc.

Sự cô độc ấy, thật ra chính là triệu chứng của một điểm mù nhận thức, gọi là "lời nguyền tri thức" (the curse of knowledge).

Khái niệm này, nghe qua thì thấy có vẻ khá bí hiểm. Nhưng thực tế nó là một hiện tượng rất gần gũi mà tôi tin rằng bạn cũng đã từng trải qua.

Thử hình dung như khi bạn đang ngồi kèm toán tiểu học cho đứa cháu mình. Bạn dạy cho nó hiểu về phép chia, về số thập phân... những thứ vốn thật hiển nhiên với bạn. Nhưng chính vì sự quá hiển nhiên đó, bạn không biết phải giải thích thế nào cho người mới biết đến nó lần đầu. Đứa cháu gãi đầu khó hiểu. Còn bạn bực mình vì nói mãi mà nó không thông.

Hiện tượng này từng được minh họa khá sinh động qua một thí nghiệm tại Stanford năm 1990: người tham gia được chia thành hai vai trò. Một người gõ xuống bàn theo nhịp của một bài hát quen thuộc, và một người còn lại lắng nghe. Người gõ nhịp thì cứ ngỡ đối phương sẽ nhận ra bài nhạc đến 50%, nhưng thực tế người nghe chỉ đoán trúng khoảng... 2,5%. Sự chênh lệch khủng khiếp này đến từ một lý do đơn giản: bài hát vang lên trong đầu của người gõ, còn người nghe thì chỉ nghe được những tiếng gõ ngắt quãng vô nghĩa.

Bản chất của "lời nguyền" này nằm ở chỗ: một khi đã có một hiểu biết trong đầu, hiểu biết đó sẽ gần như định hình nên thực tại chủ quan của ta. Và sẽ thật khó để ta hình dung về một tâm trí không có được hiểu biết tương tự. Cũng giống như người sinh ra với đôi mắt thường không thể hình dung được và thật sự đồng cảm được với trải nghiệm của một người khiếm thị.

Thứ với ta lúc này là hiển nhiên, rõ mồn một và có hệ thống, thì với người khác lại là... một vùng tối mịt mù. Ta có thể biết rằng họ chưa biết, nhưng trong giao tiếp thực tế, ta vẫn vô thức lấy hệ quy chiếu của mình áp đặt lên họ. Để rồi thấy bực bội, khó hiểu, hoặc cho rằng người đối diện không đủ khả năng hiểu mình.

Bản thân tôi cũng đã từng mắc kẹt trong điểm mù này suốt một thời gian. Thời gian đầu làm nội dung, tôi luôn cố nhồi nhét thật nhiều trích dẫn, thuật ngữ hàn lâm vào bài viết vì nghĩ càng nhiều kiến thức thì càng nhiều giá trị. Tất nhiên suy nghĩ đó sai.

Tôi nhận ra hàm lượng kiến thức trong một bài viết chỉ nên vừa đủ. Và giá trị của người viết không phải là chiếc máy photocopy sách vở, mà là một bộ lọc. Nghĩa là: tác giả phải hiểu đủ sâu về bản chất vấn đề để có thể chuyển hóa những thứ trừu tượng "trên mây" thành những thứ rõ ràng, chạm đất, dễ tiêu hóa cho người đọc (đúng như tinh thần của phương pháp Feynman).

Trong việc học và chia sẻ, tôi cho rằng luôn tồn tại một "vùng hiểu biết tối ưu". Đó là khi sự hiểu biết của bạn sâu hơn mức trung bình để nhìn ra bản chất và tạo ra giải pháp có giá trị, nhưng vẫn đủ gần gũi để không bị phân ly khỏi thực tại.

Nếu đọc nhiều, biết nhiều, mà không có sự kết nối, ta càng dễ độc thoại bằng thứ ngôn ngữ mật mã của riêng mình, thậm chí trở nên lập dị và tự cô lập trong một pháo đài ý niệm.

Bản thân tôi luôn tin tri thức là sức mạnh. Nhưng khi phản tư sâu hơn, tôi nghĩ tri thức tự thân nó mới chỉ là sức mạnh tiềm năng (potential power). Hàng vạn ý tưởng sâu sắc trong đầu không làm thế giới trở nên tốt đẹp hơn, nếu như nó không được trình hiện (manifest) thành những thực hành cụ thể, hoặc được diễn đạt theo cách dễ hiểu cho người khác.

Tôi nghĩ, đích đến của việc học không phải là để trở nên cao siêu hơn ai. Mà là để mình có đủ khả năng để nâng người khác lên. Khả năng thấu cảm và biết tự đặt mình vào vị trí của người khác, do đó là một tố chất quan trọng.

Khi tri thức được liên hệ với những động lực vị tha như vậy, tôi nghĩ, khi đó "lời nguyền" sẽ được hóa giải.

Cosmic Writer