Sự cần thiết của góc nhìn chủ quan

Thời gian đầu học viết, mình thường nghe một lời khuyên quen thuộc: không nên mở đầu bằng cụm từ "mình nghĩ..." hay "tôi nghĩ...".

Lời khuyên này hoàn toàn có lý.

Trong các văn bản học thuật hoặc nghiên cứu khoa học, người ta cần sự khách quan của dữ liệu và sự chuẩn xác của sự thật. Một nhận định bắt đầu bằng góc nhìn cá nhân rất dễ mang lại cảm giác thiếu chắc chắn, thiếu thẩm quyền.

Nhưng trong giao tiếp đời thường, trong cách viết chia sẻ, và cả trên trang cá nhân, mình lại thường chủ đích giữ lối diễn đạt ấy. Ai hay đọc bài viết của mình chắc cũng nhận ra điều này.

Khi học về tư duy và quan sát chính cách tâm trí mình vận hành, mình nhận ra phần lớn những điều chúng ta suy nghĩ thực chất chỉ là những tuyên bố quan điểm (statement of opinion), chứ hiếm khi là những tuyên bố sự thật (statement of fact).

Friedrich Nietzsche từng bàn về điều này qua thuyết viễn cảnh (perspectivism). Ông cho rằng tâm trí con người không thể chạm tới một sự thật thuần túy tách rời khỏi điểm nhìn. Những gì ta thấy luôn là cách ta diễn giải sự thật đó thông qua lăng kính của trải nghiệm, cảm xúc, niềm tin và những điều kiện sống của riêng ta.

Do đó, quan niệm về đẹp-xấu, hay-dở, khôn-dại mỗi người lại một khác.

Tuy nhiên, khác với mọi người, mình không nghĩ ý kiến cá nhân là điều gì xấu cả. Nó không phải là thứ ta cần kìm nén hay loại bỏ. Ngược lại, trong đời sống cá nhân, góc nhìn chủ quan chính là thứ ta cần phải có để định hướng. Chủ quan chỉ không tốt khi nó đi cùng với thiên kiến, giáo điều, cố chấp. Còn nếu thiếu cái nhìn chủ quan, ta lại dễ sống thiếu lập trường, thiếu chính kiến.

Như trong nhóm Self-creation Lab của mình gần đây, có bạn đặt câu hỏi:

"Phát triển bản thân thực chất là gì? Như thế nào mới được xem là phát triển bản thân?"

Mình hỏi ngược lại:

"Vậy với riêng em, em định nghĩa nó là gì?"

Vì thật ra khái niệm này làm gì có sách giáo khoa nào quy định. Mình có thể trả lời câu hỏi đó theo cách của mình, và nó đúng với mình, nhưng chưa chắc đã đúng với người khác. Vậy sao ta không tự mình định nghĩa nó xem? Cũng như cách ta hoàn toàn có thể tự mình định nghĩa thế nào là thành công, thế nào là hạnh phúc...

Trong cách mình làm nội dung và xây dựng khóa học Know Thyself cũng vậy. Hiểu bản thân không phải là thứ ai khác có thể dạy được cho bạn. Mà mỗi người chỉ có thể tự mình khám phá. Sự đồng hành của mình chỉ là để chia sẻ trải nghiệm, tạo ra không gian an toàn, và đưa ra những hướng dẫn để phản tư. Cuối cùng, mỗi người đều cần phải trở thành vị thầy của chính mình.

Khi ta tự có quan điểm, triết lý của riêng ta về việc ta cần phải trở thành ai, và cần phải sống đời mình thế nào, thì khi đó, có lẽ ta sẽ thôi bơ vơ và mọi vấn đề rắc rối sẽ trở thành đơn giản.

Bên cạnh đó, việc dám có góc nhìn chủ quan, theo mình, đó còn là biểu hiện của sự trung thực.

Trong một video về intellectual humility (sự khiêm nhường trí tuệ), mình từng nhấn mạnh quan điểm rằng con người ta hoàn toàn có thể có ý kiến riêng, vừa có thể cởi mở thay đổi ý kiến nếu như có bằng chứng cho thấy rằng nó không đúng. Hai việc này không hề loại trừ lẫn nhau.

Chính những người lầm tưởng ý kiến chủ quan của mình là chân lý khách quan, là những người dễ mắc thiên kiến, áp đặt, và ảo tưởng nhất.

Việc nói "mình nghĩ..." do đó chính là dám vạch ra ranh giới giữa quan điểm và sự thật, và dám thừa nhận tính một chiều và sự giới hạn trong tư duy của mình.

Vậy nên, hãy tìm ra và đừng ngại nói lên góc nhìn chủ quan của mình. Và cũng đừng cấm đoán ai có góc nhìn riêng của họ.

Miễn sao ta trung thực với bản thân, góc nhìn của ta không làm hại người khác, và đồng thời có sự linh hoạt để thay đổi suy nghĩ khi cần. Như vậy có lẽ cũng tốt hơn là lập lờ không có chính kiến.

Cosmic Writer