2 hướng tiếp cận để phát triển bản thân

Ở mức độ cơ bản nhất, các lý thuyết về tâm lý, phát triển bản thân thường dựa trên 1 trong 2 phương pháp trái ngược.

Đó là top-down (từ trên xuống) và bottom-up (từ dưới lên).

Hai phương pháp này tuy nghe rất giống nhau, nhưng chúng lại xuất phát từ hai tư tưởng, hai hệ thống nhân sinh quan rất khác nhau. Cụ thể như sau:

Phương pháp top-down thường xuất phát từ bên trong, nghĩa là từ phạm trù về tinh thần, rồi từ đó mới dẫn tới sự thay đổi về hành vi. Nó thường là cốt lõi triết học đằng sau những quan điểm như "có trong đầu rồi sẽ có trong tay", các tư tưởng manifesting dạng "niềm tin quyết định cuộc sống", hoặc các thảo luận xoay quanh sự thay đổi về mindset, nhận thức, ý chí, căn tính của một người. Nói cách khác, phương pháp top-down cho rằng để thay đổi bản thân, trước hết ta phải tự tạo ra thay đổi từ sâu trong chính mình, rồi những thay đổi bên ngoài sẽ được kéo theo như là kết quả tất yếu. Do đó, cũng có thể hiểu phương pháp này là sự thay đổi từ trong ra ngoài: thay đổi tâm trí (nhân) sẽ dẫn tới thay đổi hành vi (quả).

(Là một người có sự quan tâm sâu sắc về tâm lý và triết học, rất nhiều những góc nhìn, tư tưởng, bài viết của tôi trước giờ cũng thường xuất phát từ phương pháp này.)

Ngược lại, phương pháp bottom-up lại thường xuất phát từ bên ngoài, đặt trọng tâm vào những thay đổi cụ thể về hành vi và môi trường sống, hoàn cảnh sống. Rồi từ đó, sự thay đổi sẽ tự "ngấm" vào bên trong. Nghĩa là: nhận thức sẽ thay đổi khi thực trạng cuộc sống thay đổi. Nó là cốt lõi đằng sau các hệ thống xây dựng thói quen (như atomic habits của James Clear), tái thiết kế môi trường sống, nhấn mạnh việc thay đổi hành động trước, hoặc như góc nhìn "evidence creates confidence" (sự tự tin sẽ tự đến từ kết quả thực tế) trong những chia sẻ của Alex Hormozi.

Góc nhìn này đặt trọng tâm vào sự thay đổi bên ngoài (nhân), và do đó những thay đổi bên trong (căn tính, tự tin, hạnh phúc...) chỉ là những "quả" đi kèm. Nói cách khác, góc nhìn này cho rằng con người bạn (bao gồm cả nhận thức, tư duy của bạn) đều là sản phẩm của hoàn cảnh.

Suy nghĩ sâu hơn, sự trái ngược của hai phương pháp trên cũng tương ứng với sự tương phản về thế giới quan duy vật (materialism) và thế giới quan duy tâm (idealism), một chủ đề triết học vốn đã được con người tranh luận từ những ngày đầu của nền văn minh (chẳng hạn như mâu thuẫn giữa Plato và học trò của ông là Aristotle, hay như mâu thuẫn giữa phong trào phân tâm học của những năm 1900-1920 với sự phát triển của hành vi học trong những năm 1930-1950).

Theo đó, những người tin vào một trong hai tư tưởng sẽ thường phê phán và phản biện tư tưởng còn lại. Chẳng hạn, những người theo phương pháp bottom-up thường nhấn mạnh "kỷ luật quan trọng hơn động lực", hạ thấp tầm quan trọng của cảm xúc, và cho rằng việc thay đổi nhận thức, căn tính là việc làm mơ hồ, trừu tượng, xa rời thực tế. Ngược lại, những người theo phương pháp top-down thường nhận thấy hướng tiếp cận tập trung vào hành động thường mang tính khô cứng hoá, máy móc hoá con người, đánh giá quá thấp sức mạnh nội tâm, và thiếu đi những chiều sâu về mặt ý nghĩa.

Đối với tôi, một trong những điều kiện tiên quyết của việc tư duy phản biện, là phải trang bị cho mình khả năng suy nghĩ khách quan, nhìn nhận vấn đề đa chiều, tránh bị lậm vào cái bẫy nhị-nguyên, trắng đen (rằng "để A đúng thì B phải sai"). Thay vào đó, tôi cho rằng cả hai góc nhìn trên đều đúng, và miêu tả chính xác một khía cạnh trong tổng thể của bản chất con người, thứ vốn dĩ có tính năng động (dynamic) và vô cùng phức tạp.

Sự thật là: thay đổi về nhận thức có thể dẫn đến thay đổi về hành vi. Và ngược lại, thay đổi về hành vi cũng có thể dẫn đến thay đổi về nhận thức. Mối tương tác giữa nhận thức và hành vi là mối quan hệ vòng lặp nhân quả (causational loop), tương tự như con gà và quả trứng. Do đó, một hướng tiếp cận trọn vẹn nhất cho sự phát triển của con người đều cần phải xuất phát từ vòng lặp này, và bao trùm cả hai khía cạnh trên. Có lẽ vì thế, mà liệu pháp nhận thức hành vi (CBT: cognitive behavioural therapy, một trường phái trị liệu tâm lý dung hoà được cả yếu tố cognitive: nhận thức, và yếu tố behaviour: hành vi), cũng là liệu pháp tâm lý được khoa học ghi nhận là hiệu quả nhất cho tới thời điểm hiện tại.

Vậy nên, tôi nghĩ không quan trọng rằng tư tưởng nào "đúng hơn", mà quan trọng là chúng ta sẽ tìm ra điểm cân bằng như thế nào về mặt thế giới quan, và làm sao để dành thời gian chăm sóc cho cả khía cạnh bên trong và khía cạnh bên ngoài của cuộc sống. Làm sao để hành động một cách kỷ luật, khoa học... nhưng đồng thời biết cách giao tiếp lành mạnh với chính mình.

Thay đổi về nhận thức đôi khi là chưa đủ để dẫn tới những sự chuyển hoá thực tế. Và ngược lại, thay đổi về hành động cũng có thể chưa đủ để làm đầy cảm giác trống rỗng bên trong. Đôi khi chúng ta cần đến sự phối hợp của cả hai, thúc đẩy sự vận động của vòng lặp nhân quả ở mọi phương diện mình có thể.

Vì con người, suy cho cùng, không phải chỉ là vật chất hay tinh thần. Chúng ta là cả hai. Và thậm chí có thể còn hơn như thế.

Cosmic Writer