Giá trị tạo ra quan trọng hơn động cơ

Trong series nổi tiếng Friends, có một tập phim mà hai nhân vật Joey và Phoebe tranh cãi với nhau về một câu hỏi triết học: liệu trên đời này có thật sự tồn tại một hành động vị tha thuần túy hay không?

Phoebe cố gắng tìm mọi cách để làm một việc tốt mà bản thân không nhận lại bất kỳ sự thỏa mãn nào. Nhưng Joey đã chỉ ra sự thật ngược lại: dù bạn có giúp đỡ ai đó mà không màng vật chất, thì thật ra bạn vẫn nhận lại phần thưởng về tinh thần. Đó là cảm giác dễ chịu rằng mình là một người tử tế, thấy lương tâm mình thanh thản và có ích.

Thậm chí khi một người chấp nhận hy sinh vì người khác, họ làm điều đó cũng là bởi vì họ tin vào sự cao cả của việc hy sinh. Và họ cảm thấy cuộc đời mình sẽ thật ý nghĩa khi được sống vì lý tưởng cao cả như vậy.

Nói cách khác, sâu thẳm bên trong, hầu như mọi hành vi của con người đều có phần bắt nguồn từ chính mình.

Nhiều người khi nghe đến góc nhìn này thường cảm thấy khó chịu. Chúng ta quen với một khuôn mẫu đạo đức mang tính lãng mạn hóa: một hành động chỉ được xem là cao thượng khi nó được làm một cách hoàn toàn thuần khiết và vô tư, không gợn chút toan tính cá nhân.

Tôi thì không nghĩ như vậy. Tất nhiên nếu được vậy thì tốt. Nhưng tôi cho rằng việc con người làm mọi thứ vì mình là một sự thật tâm lý rất tự nhiên, hoàn toàn không có gì đáng chê trách.

Chúng ta không thể đòi hỏi con người (một sinh vật có nhận thức độc lập và bản năng sinh tồn) phải triệt tiêu hoàn toàn cái tôi trong mỗi hành vi của họ. Việc bạn cảm thấy vui khi làm người khác hạnh phúc, hay thấy nhẹ lòng khi cứu giúp ai đó qua cơn hoạn nạn, thực chất là một cơ chế về mặt tâm lý học tiến hóa. Đó là những phần thưởng tinh thần cần thiết. Nó đảm bảo rằng việc làm điều tốt luôn mang lại giá trị cho chính người làm nó, để con người có động lực tiếp tục đối xử tử tế với nhau.

Chính vì vậy, việc phán xét động cơ của ai trong sạch hơn, lý tưởng của ai thuần khiết hơn, theo tôi là một sự so bì vô nghĩa.

Nội tâm con người là một vùng đất phức tạp. Ngay cả bản thân chúng ta nhiều khi cũng không thể bóc tách rạch ròi xem trong một quyết định, có bao nhiêu phần trăm là vì người khác và bao nhiêu phần trăm là vì chính mình.

Thay vì mải mê truy cứu những thứ vô hình như vậy, một thước đo đáng tin cậy hơn, theo tôi, là những kết quả thực tế. Hành động đó đã tạo ra giá trị gì? Cuộc sống của người được giúp có tốt lên không? Xã hội có bớt đi một phần gánh nặng nào hay không?

Góc nhìn này giúp tôi nhìn nhận nhiều vấn đề trong đời sống với sự cởi mở và thực tế hơn rất nhiều.

Chẳng hạn như chuyện làm từ thiện. Rất nhiều người thường có phản ứng chê bai việc ai đó công khai những hoạt động thiện nguyện của họ, coi đó là sự "phông bạt", hay đánh bóng tên tuổi. Nhưng tôi nghĩ, miễn đó là tiền thật và sự giúp đỡ đã thật sự chạm đến những người đang gặp khó, thì việc người ta tự hào chia sẻ điều đó ra ngoài hay không chẳng có gì là sai. Có năng lực để giúp và đã giúp, điều đó đã tốt hơn rất nhiều những lời mỉa mai "đạo đức" nhưng chưa giúp được ai điều gì.

Tương tự như vậy với việc kinh doanh, buôn bán và kiếm tiền làm giàu. Kiếm tiền chân chính bằng mồ hôi và trí tuệ của mình chưa bao giờ là điều xấu. Một mô hình kinh doanh tạo ra sản phẩm tử tế, giải quyết được nhu cầu thực tế của khách hàng và tạo công ăn việc làm cho người lao động, thì việc người sáng lập kiếm được nhiều tiền từ đó là một kết quả hoàn toàn xứng đáng.

Giá trị mà họ tạo ra cho xã hội là có thật, và lợi nhuận chỉ là thước đo phản ánh giá trị đó.

Vậy nên, tôi nghĩ chúng ta hoàn toàn có quyền thừa nhận rằng mình đang nỗ lực làm việc vì bản thân mình.

Bởi vì sau cùng, những lý tưởng cao đẹp thuần túy không thể trả được những tờ hóa đơn, không thể lo được viện phí cho cha mẹ hay học phí cho con cái. Vị kỷ chưa chắc đã là ích kỷ.

Việc thẳng thắn thừa nhận rằng mình làm một việc gì đó vì chính mình, thậm chí còn có thể là biểu hiện của tinh thần trách nhiệm. Nó nhắc nhở rằng chúng ta phải tự sống cho mình, và chấp nhận một sự thật sòng phẳng rằng thế giới này vốn không nợ ta bất kỳ điều gì.

Sống có lý tưởng vẫn luôn là điều cần thiết. Nó là chiếc la bàn soi đường cho cách ta sống, định hướng cho những hành động và giá trị mà ta chọn theo đuổi.

Lý tưởng sinh ra là để ta tự rèn giũa bản thân, chứ không phải để mang ra làm tiêu chuẩn đo lường đạo đức của người khác.

Bởi vì sau cùng, bạn cũng sẽ chỉ được nhớ đến bởi những giá trị mà bạn đã thật sự tạo ra.

Cosmic Writer