Lý thuyết đơn giản, ai cũng nói được?

"Nói lý thuyết thì ai mà chẳng nói được".

Hôm trước chia sẻ bài viết, có bạn phản hồi vào bài viết của tôi như vậy. Kể ra thì cũng đúng thật. Viết về tâm lý, triết học, đôi khi nội dung bị nặng tính lý thuyết cũng là điều khó tránh.

Và đúng, lý thuyết là phần đơn giản. Thực hành mới khó. Ai xem nội dung của tôi trên YouTube, chắc cũng từng nghe tôi nói n lần rằng nhiều thứ nói thì dễ, hiểu được cũng dễ, nhưng áp dụng được thuần thục thì không dễ chút nào.

Ai cũng biết phải sống tốt, phải kỷ luật, phải yêu thương, phải chấp nhận rồi vượt qua khó khăn... Nhưng vào thực tế thì sao? Không mấy ai làm được. Mà hành động thì luôn quan trọng hơn triết lý.

Vậy thì hành động như thế nào? Làm sao biết việc nào đúng nên làm, việc nào sai nên tránh? Khi nào thì nên làm những việc đó? Và làm sao để làm chúng đúng cách?

Tới những câu hỏi này thì lý thuyết mới cho thấy tầm quan trọng.

Bởi vì ngay cả người tin rằng mình "không cần lý thuyết" thì thật ra vẫn đang sống theo một triết lý nào đó. Chỉ là nó hình thành âm thầm qua thói quen và kinh nghiệm, nên đôi khi chính họ cũng chưa nhìn lại và tự soi xét.

Vậy lý thuyết là gì?

Lý thuyết là tri thức được đúc kết từ quan sát và trải nghiệm của rất nhiều người, rồi được chưng cất, cô đọng lại.

Từ một cái cây cộng một cái cây ra hai cái cây, một viên đá cộng một viên đá ra hai viên đá... người ta rút ra 1 + 1 = 2 (một công thức toán học thuần túy mà không cần phải gắn đơn vị phía sau nữa).

Các nguyên tắc sống cũng vậy:

Từ triết lý "dichotomy of control" (chúng ta chỉ nên tập trung vào điều mình có thể kiểm soát: là chính mình) của chủ nghĩa khắc kỷ, cho đến triết lý về "một lý do đủ lớn sẽ giúp bạn vượt qua bất kì điều gì" của Friedrich Nietzsche, hay triết lý về sự buông bỏ của Phật giáo... Tất cả đều là trải nghiệm sống thực tế được nén lại thành một câu.

Tuy không nghiêm ngặt như chân lý khoa học, nhưng chúng cũng vẫn là những di sản tri thức của những bậc hiền triết trong lịch sử. Và để đánh giá đúng-hay-sai cần có sự đối chứng với từng người.

Tất nhiên lý thuyết không bao giờ khớp 100% với đời thực, cũng giống như tấm bản đồ không thể vẽ lại từng chi tiết của vùng đất. Nó có độ phân giải thấp (low-resolution), đã có sự lược bỏ các đặc thù của từng hoàn cảnh, từng cá nhân. Nhưng tấm bản đồ cũng vẫn giá trị, vì nó giúp chúng ta định hướng, hình dung ra lối đi trong tâm trí. Và khi có định hướng, chúng ta mới biết trên thực tế mình nên đi con đường cụ thể nào.

Lấy ví dụ thế này:

Một đứa trẻ được dạy rằng ai cho quà thì phải nói lời "cảm ơn". Nếu chỉ dừng lại ở hành động, nó cũng vẫn sẽ biết nói lời "cảm ơn" cữ mỗi khi nhận quà (và đó là điều tốt). Nhưng nếu nó hiểu được lý do tại sao, nghĩa là cái "triết lý" phía sau lời cảm ơn đó, chính là lòng biết ơn, sự lễ phép, sự tôn trọng... thì chỉ từ một nguyên tắc ấy sẽ mở ra cho đứa trẻ vô số hành động khác: tặng lại quà, giúp đỡ, cư xử chân thành, quan tâm đến người thân...

Cùng một nguyên tắc, khi đi vào cuộc đời, sẽ hóa thân thành nhiều hành động khác nhau, linh hoạt tùy hoàn cảnh. Đó là điều mà một quy trình cứng nhắc kiểu bước 1-bước 2-bước 3... không làm được.

Đó là vì sao mà các khóa học nghề, cao đẳng... thường chỉ tập trung vào bậc kỹ năng. Quan trọng bạn chỉ cần làm được việc, không cần phải hiểu sâu xa hơn.

Nhưng để học lên thạc sĩ, tiến sĩ... thì kiến thức sẽ chủ yếu thiên về tầng lý thuyết. Không phải vì họ xa rời thực tế, mà vì họ cần phải hiểu thực tế ở cấp độ "meta" hơn, đi vào những nền tảng sâu và phổ quát hơn. Hiểu biết dạng này tuy trừu tượng mơ hồ, nhưng từ đó mới cho họ khả năng phân tích, dự đoán, lập luận, sáng tạo, định hướng... thay vì chỉ là tay nghề đơn thuần.

Vậy nên, nếu muốn phát triển bản thân, đừng né tránh lý thuyết.

Những hướng dẫn theo công thức có cái tiện lợi của nó, nhưng thường cứng nhắc. Lý thuyết thì sâu hơn, linh hoạt hơn, có thể được cá nhân hóa cho từng người, là nguyên tắc chung để bạn tự xoay sở áp dụng trong từng hoàn cảnh.

Vì có lẽ điều mà bạn đang thiếu không phải là ai đó chỉ đường đi từ A tới B, mà là một tấm bản đồ để bạn có thể tự tìm đường đến bất kì đâu mình muốn.

Cosmic Writer