"Mindset" vs "Tư duy"?

Dạo gần đây, tôi thấy mọi người thảo luận nhiều về chữ "mindset", và rằng liệu việc sử dụng từ "tư duy" có thể thay thế cho từ tiếng Anh này?

Mặc dù bản thân tôi cũng sử dụng chữ "tư duy" cho khái niệm mindset trong những giao tiếp bình thường (chẳng hạn như "growth mindset" = tư duy phát triển), nhưng nếu như đi sâu vào bản chất, thì khái niệm mindset có những lớp nghĩa phức tạp hơn:

Thực chất, tư duy có thể được hiểu là:

Một động từ (vd: "tôi đang tư duy về vấn đề này").

Một danh từ (vd: "đây là một tư duy đúng đắn").

Tuy nhiên, ở cả hai cách hiểu này, khái niệm "tư duy" vẫn chưa bao trùm hết ý nghĩa của "mindset". Vậy ý nghĩa của "mindset" thật sự là gì?

Để hiểu một cách đơn giản, "mindset" được tạo thành bởi 2 cấu phần: mind + set.

Mind = tâm trí, nhận thức

Set = cách thức mà một thứ được thiết lập

Theo đó, "mindset" không phải chỉ là một tư duy, mà là cả một hệ thống, một cấu trúc nền tảng cho những tư duy của bạn. Nó là cách thức tâm trí của bạn được thiết lập, được chuẩn bị để có những phản ứng nhất định trong từng hoàn cảnh.

Theo đó, tôi nghĩ có thể hiểu mindset là "tâm thế" ("tâm" trí của bạn có một tư "thế" nhất định), hệ quy chiếu, hay một nền tảng nhận thức.

Nói cách khác, nếu như tư duy là những "phần mềm" trong bộ máy tâm trí, thì mindset chính là cái "hệ điều hành" (operating system) chạy đằng sau.

Bản chất của mindset sâu hơn vì nó không phải chỉ nói về cấp độ của những suy nghĩ, nó nói về cấp độ của những niềm tin. Trong tâm lý học nhận thức, có quan niệm rằng mindset được tạo thành bởi những "core beliefs" (niềm tin cốt lõi) trong lược đồ nhận thức của mỗi người.

Chẳng hạn, Carol S. Dweck (tác giả cuốn "Mindset" nổi tiếng), cho rằng mindset được tạo thành từ những "implicit theories" (giả thuyết ngầm) của bạn về bản thân và cuộc sống. Gọi là "ngầm" (implicit) vì nhiều khi đến chính bản thân chúng ta cũng không tự nhận ra rằng mình có những giả định hay niềm tin như thế nào ở sâu bên trong, nếu như chưa có sự tự nhận thức (self-awareness) đủ tốt. Do đó bạn mới cần đến sự tự soi chiếu, phản tư, hoặc bóc tách những niềm tin ẩn sâu đó trong những buổi trị liệu.

Và có một điểm này khá thú vị: mindset có thể được thay đổi bằng việc chủ động thay thế vào những lớp tư duy mới. Những biến cố của cuộc sống và những trải nghiệm tuổi thơ đôi khi có thể ngầm thiết lập cho chúng ta những mindset mặc định có phần tiêu cực (chẳng hạn như "mình thật kém cỏi" hay "thế giới này thật xấu xa"...). Nhưng khi nhận thức được những niềm tin sai lệch ấy, chúng ta có thể tự "cải cách" lại hệ quy chiếu của mình bằng việc lựa chọn một cách có chủ đích những nếp tư duy mới tích cực hơn (deliberate thinking).

Chẳng hạn như với growth mindset của Carol S. Dweck: khi gặp khó khăn, thay vì mặc định nghĩ rằng "mình là nỗi thất bại" (như một thói quen tư duy trước đó), chúng ta tự nhận thức được điều đó và dìu dắt mình vào một đường hướng tư duy mới: "khó khăn này đang giúp mình trưởng thành hơn". Theo thời gian, nếp tư duy mới này sẽ dần trở thành thói quen.

Quá trình này được gọi là "cognitive restructuring" (tái cấu trúc nhận thức). Một sự thay đổi và chuyển hóa từ bên trong: tuy không dễ, cần nhiều kỷ luật và thời gian, nhưng có thể "ghi đè" lên hệ điều hành cũ và thay đổi được "số phận" của chúng ta một cách cực kì triệt để.

Tôi nghĩ, điều này cũng là thông điệp tóm lại ý nghĩa và mối quan hệ giữa "mindset" và "tư duy" một cách đầy nghịch lý (và cũng đày thú vị):

Mindset là cấu trúc. Tư duy là cấu phần.

Mindset tạo ra tư duy, và cũng được tạo thành bởi tư duy.

Mindset là nguồn gốc của tư duy, nhưng cũng có thể được thay đổi bởi tư duy.

Cosmic Writer