Sự thật về "cân bằng cuộc sống" (và làm sao để đạt được nó)

Tôi nghĩ, “cân bằng cuộc sống” không hẳn là về sự cân bằng giữa công việc và gia đình, hay giữa sự nghiệp và bản thân, như cái cách mà chúng ta vẫn hiểu.

Mà thực chất, đó là về sự cân bằng giữa sự “gồng” và sự “giãn”.

Hay nói cách khác, (mặc dù bản thân tôi không thích dùng đến khái niệm này lắm), nó là sự cân bằng về mặt năng lượng.

Và “gồng” và “giãn” ở đây có nghĩa là như thế nào?

Tôi sẽ định nghĩa nó ngắn gọn như thế này, trước khi giải thích và phân tích sâu hơn:

• “Gồng” = sử dụng năng lượng

  
  

• “Giãn” = phục hồi năng lượng

Note: “năng lượng” ở đây không phải năng lượng theo nghĩa đen (thứ có thể được nạp vào qua con đường ăn uống), mà nói đến năng lượng về tinh thần. Cạn kiệt năng lượng là khi bạn không còn cảm hứng, động lực để làm việc gì, kể cả khi cơ thể vẫn còn sức lực. Ngược lại, tràn đầy năng lượng là khi cảm hứng, động lực của bạn tràn trề, bạn cảm thấy là chính mình, có thể đạt hiệu suất và mức độ hạnh phúc cao nhất.

Ở một góc nhìn khái quát, sự “gồng” và sự “giãn” giống như hai thái cực đối lập, tương ứng với hai trạng thái tinh thần cơ bản của con người trong mọi trải nghiệm sống. Tuỳ thuộc vào yêu cầu của hoàn cảnh hay lựa chọn cá nhân, chúng ta đều đang “gồng” hoặc đang “giãn”, hoặc ở đâu đó giữa hai thái cực này.

Sự “gồng”: sử dụng năng lượng và làm hao mòn tinh thần

Đầu tiên, hãy nói đến sự “gồng” trước nhé:

Bạn “gồng” khi có mục tiêu nào đó phải hoàn thành, hoặc có trách nhiệm nào đó phải gồng gánh. Bạn phải làm theo quy trình, phải ra kết quả, phải đối diện với rủi ro khi thất bại, hoặc phải nỗ lực để giải quyết một vấn đề quan trọng. Thông thường, chúng ta phải “gồng” trước những trách nhiệm về học tập, công việc, tài chính, hay phần nào là những trách nhiệm chăm sóc gia đình, con cái, cha mẹ…

Chẳng hạn, khi viết bài viết này, tôi cũng phải… “gồng”. Đơn giản vì mục tiêu phải hoàn thành và gửi nó đi đúng thời hạn.

Trong trạng thái “gồng”, con người ta thường phải phải tập trung, phải suy nghĩ, phải giải quyết, phải theo đuổi. Việc này rất mệt, đương nhiên rồi. Nhưng nó sẽ đỡ mệt hơn nếu như thứ bạn phải làm cũng chính là thứ bạn muốn làm. Và bên cạnh đó, sức ép phải “gồng” cũng chính là thứ kích thích giúp bạn phát triển.

Tuy nhiên, về bản chất, “gồng” vẫn là trạng thái làm hao tốn năng lượng, và thậm chí sẽ càng bào mòn nhiều năng lượng nếu như áp lực của cuộc sống buộc bạn phải “gồng” mạnh, và “gồng” nhiều.

Gồng mạnh

“Gồng” mạnh là khi bạn phải gánh vác những công việc và trách nhiệm mà nó:

• Có độ khó rất cao

  
  

• Có nhiều rào cản bên ngoài

  
  

• Bạn không thật sự muốn làm

  
  

• Có rủi ro (stake) rất lớn

  
  

• Có tầm quan trọng rất cao

Chẳng hạn, khi bạn đang phải ôn tập cho kỳ thi đại học, một trong những thử thách lớn nhất của quãng đời học sinh, mà thành công hay thất bại ở thử thách này có thể quyết định quãng đời 10 năm tiếp theo. Hoặc khi bạn đang phải nỗ lực chuẩn bị cho một đề xuất dự án, một công việc bạn đã chán ngấy, nhưng bạn buộc phải trúng thầu với khách hàng mới này vì nếu không bạn sẽ không thể trả tiền thuê nhà.

Ở những trường hợp đó, con người ta thường phải vận dụng nhiều hơn 100% khả năng của mình (gồng). Bạn sẽ phải cố gắng, phải lo nghĩ rất nhiều về công việc phải làm, hoặc thậm chí phải làm việc thâu đêm.

Vì nỗ lực, thời gian, công sức bạn phải bỏ ra là rất lớn (chi phí chìm), sự thành công do đó cũng thường mang lại cảm giác thoả mãn (hoặc nhẹ nhõm), nhưng ngược lại, sự thất bại cũng có thể sẽ đi cùng với sự sụp đổ tinh thần.

Tôi vẫn nhớ về thời tôi còn học đại học tại Úc.

Trước những buổi thuyết trình đồ án cuối kỳ, chính là những thời điểm tôi phải “gồng” bằng 150% khả năng. Đó thường là những buổi thuyết trình bằng tiếng Anh (không phải ngôn ngữ mẹ đẻ của tôi), trước những giảng viên nhiều kinh nghiệm (chịu sức ép của sự phán xét), về dự án mà tôi đã phát triển xuyên suốt một học kỳ (tầm quan trọng cực lớn) mà nếu như thất bại, không qua môn, tôi sẽ phải mất đến hơn $8,000 để học lại (rủi ro cực kỳ cao). Đó là những lần tôi phải thức trắng đêm để hoàn thành công việc, bỏ bữa hoặc chỉ ăn vội mấy món đồ ăn nhanh. Tải trọng lên tinh thần và sức khoẻ sau những giai đoạn đó là rất nặng.

Gồng nhiều

Bên cạnh đó, “gồng” nhiều là khi bạn phải… “gồng” liên tục mà gần như không có lúc nào ngơi nghỉ.

Tôi quan sát thấy rõ xu hướng này ở người trưởng thành, đặc biệt ở độ tuổi 35-45. Đây là giai đoạn cuộc đời mà họ vừa phải lo công việc/sự nghiệp, vừa phải lo cho con ăn học, vừa phải lo cho sức khoẻ của cha mẹ già, trong khi sức khoẻ đang dần đi xuống.

Nếu như gia đình không có dư tài sản (điểm tựa tài chính), hoặc nếu như công việc có khối lượng cao và áp lực lớn, cuộc sống sẽ giống như một guồng quay khắc nghiệt, một sự thử thách cao độ về khả năng và sức bền để xem liệu chúng ta có gục ngã.

Áp lực phải “gồng” của cuộc sống hiện đại

Khi cuộc sống buộc bạn vừa phải “gồng” mạnh, vừa phải “gồng” nhiều, cái kết tất yếu mà bất kì ai (cho dù có quản lý thời gian và năng lượng tốt đến đâu) cũng sẽ rơi vào, đó là burnout (sự kiệt sức).

Theo nhà nghiên cứu Christina Maslach (tác giả của chỉ số kiệt sức Maslach - MBI), hai lý do lớn nhất dẫn đến sự kiệt sức của người hiện đại là:

• Sự quá tải công việc: khi khối lượng công việc, sự phức tạp hoặc áp lực thời gian vượt quá khả năng phục hồi của bạn.

  
  

• Sự mất kiểm soát: cảm giác bạn không có tiếng nói trong các quyết định ảnh hưởng đến công việc của mình (lịch trình, khối lượng công việc, hoặc cách thực hiện nhiệm vụ).

Nếu như phải đưa ra một cái nhìn khách quan, tôi nghĩ thế giới hiện đại đang ép con người ta phải “gồng” quá nhiều.

Áp lực đến từ mọi phía: giá nhà tăng, kinh tế khó khăn, công việc không còn ổn định khi phải chịu sự cạnh tranh “khốc liệt” từ AI, dẫn đến làn sóng sa thải hàng loạt... Không những vậy, cảm giác cô đơn và trống rỗng ngày càng tăng, sự mất kết nối cũng tăng, trong khi khả năng tập trung thì sụt giảm… khiến cho sức bền tinh thần của con người yếu kém hơn và dễ dàng bị “bẻ gãy”.

Việc phải “gồng” đến kiệt sức (mà cuộc sống vẫn không dễ thở hơn) có lẽ là bi kịch lớn nhất của thời đại.

Rất nhiều người đối phó với áp lực này bằng sự trốn chạy (escapism). Họ tìm đến giải trí, bia rượu, mua sắm, hay thậm chí là… chữa lành, mê tín, như một cách để xoa dịu và “giảm đau” cho những áp lực.

Nhưng thực tế là: phần lớn thời gian, những hành động mang tính xoa dịu và trốn chạy nhất thời đó cũng chưa phải thật sự là “giãn”.

Sự “giãn”: buông bỏ và phục hồi năng lượng tinh thần

Vậy trạng thái “giãn” thật sự là gì?

Nếu như chỉ định nghĩa “giãn” là khi bạn không “gồng” (không có mục tiêu phải đạt được, trách nhiệm phải hoàn thành, vấn đề phải giải quyết…) thì tôi nghĩ chưa đủ.

Ở cấp độ sâu hơn, nếu như “gồng” là hao tốn năng lượng, thì “giãn” phải là phục hồi năng lượng. Nếu “gồng” là thu hẹp sự chú ý của bạn vào một vấn đề để giải quyết, thì “giãn” là mở rộng sự chú ý để nó trở nên bao trùm và tự do.

Do đó, có rất nhiều hành động không phải là “gồng”, nhưng cũng không thật sự là “giãn”. Chúng rơi vào vùng xám ở giữa, vùng xám “tưởng như là” cân bằng nhưng thật ra lại là nơi đang làm tốn thời gian và năng lượng của bạn.

Những thứ tốn năng lượng “đóng giả” sự nghỉ ngơi

Vì ở đây, trò chơi ngôn từ trở nên lắt léo hơn (với khái niệm “giãn”) nên tôi sẽ lấy một vài ví dụ:

Một hành động “mặc định” (default) mà con người chúng ta ngày nay sẽ vô thức thực hiện khi không có việc gì phải làm là gì? Bạn có đoán ra không? Câu trả lời là:

Lướt điện thoại.

Bạn hãy thử nghĩ xem có đúng không nhé. Hoặc thậm chí, hãy thử mở phần đo lường screen time trên điện thoại của bạn, để tự đánh giá xem trong tuần qua bạn sử dụng màn hình với mức thời gian trung bình bao nhiêu giờ mỗi ngày, cho những ứng dụng gì.

Thực tế là ngày nay, sử dụng điện thoại là một thói quen gần như cơ bản của con người. Chúng ta lướt điện thoại:

• Khi ngồi trong nhà vệ sinh

• Khi trong thang máy

• Khi ngủ dậy

• Khi chuẩn bị đi ngủ

• Khi trên xe bus/taxi

• Khi ngồi cafe với bạn bè

• Khi ngồi ăn với gia đình

Tuy nhiên, xu hướng “screen addiction” (nghiện sử dụng các thiết bị có màn hình) là cả một vấn đề khổng lồ khác mà tôi không muốn đi sâu trong bài viết này. Nhưng có một thực tế rằng: chúng ta thường nghĩ việc ngồi/nằm lướt điện thoại là một hành động “nghỉ ngơi”. Nhưng thực tế không phải như vậy.

Cảm giác của bạn sau 1 giờ xem TikTok là gì?

Có phải là (a) tràn đầy cảm hứng và năng lượng để có thể tiếp tục “gồng”? Hay là (b) cảm hứng “chạm đáy” vì hệ thống dopamine vừa đã bị “vắt kiệt” bởi những video giải trí nhanh và ngắn, với cường độ kích thích cao?

Câu trả lời (mỉa mai thay) lại thường là (b).

Do đó, “vùng xám” giữa “gồng” và “giãn” không phải là vùng của sự cân bằng. Đây là một điều quan trọng tôi muốn nhấn mạnh lại để không gây ra sự nhầm lẫn.

Có một thực tế mà chúng ta buộc phải thừa nhận:

Trong một thế giới dư thừa và quá tải kích thích (overstimulation) như hiện tại, chúng ta bị “bủa vây” bởi những thiết bị thông minh và những hình ảnh chuyển động, bởi những “tin nóng” và những xu hướng “không thể bỏ lỡ”, việc thật sự “giãn” và phục hồi năng lượng đúng nghĩa trở nên cực kì khó khăn và khan hiếm.

Bên cạnh đó, ở một góc nhìn sâu hơn trên phương diện tâm lý học, áp lực “gồng” khiến con người dễ rơi vào hội chứng “internalized capitalism” (chủ nghĩa tư bản nội tại hoá). Vì khái niệm này nghe hơi trừu tượng và học thuật, nên tôi sẽ giải thích rõ hơn:

“Internalized capitalism” là khi luật chơi của nền kinh tế tư bản (lao động, hiệu suất, kiếm tiền…) trở thành một “hệ tư tưởng” mặc định trong tâm trí, là thứ động lực đằng sau âm thầm điều khiển cách bạn tư duy. Nó khiến bạn tin rằng “nghỉ ngơi là lười biếng”, rằng con người hơn nhau ở chỗ ai nỗ lực hơn, ai đạt hiệu suất cao hơn, ai thành công hơn, ai kiếm nhiều tiền hơn…

Hệ tư duy của “chủ nghĩa tư bản nội tại hoá” đẩy chúng ta rơi vào cái bẫy của “productivity guilt” (mặc cảm năng suất), một xu hướng tâm lý mà tôi đang quan sát thấy rất nhiều ở người hiện đại:

Đó là khi chúng ta cảm thấy… có lỗi vì đã nghỉ ngơi.

Chỉ cần một ngày nghỉ, chúng ta lập tức cảm thấy lo lắng về đống việc chưa làm, về việc mình bị tụt lại, và cảm giác “thèm việc” lại nhen nhúm. Do đó, khi đã bị cuốn quá sâu vào cuộc chạy đua “tư bản”, nhiều người không thể cho phép mình nghỉ ngơi. Kể cả khi họ có book một chuyến đi nghỉ dưỡng 1 tuần, tâm trí họ vẫn sẽ nghĩ tới công việc, không thật sự cho phép mình “buông” và do đó cũng không thể thật sự phục hồi năng lượng.

Vậy, thế nào mới thật sự là “giãn”?

Trước đây, tôi từng cho rằng nghỉ ngơi là cần thiết để chúng ta có thể phục hồi năng lượng để có thể làm việc hiệu quả hơn. Nói cách khác, “giãn” là để ta có thể tiếp tục “gồng”. Và cách nhìn này không sai. Chỉ là… rất sai.

Thực chất, góc nhìn như của tôi lúc trước vẫn nằm trong hệ tư tưởng của “chủ nghĩa tư bản nội tại hóa” (internalized capitalizm), trong đó nỗ lực, làm việc, và hiệu suất cao mới là đích đến sau cùng. Nhưng ở thời điểm này, tôi lại nghĩ khác.

Chúng ta không nghỉ ngơi để có thể làm việc.

Mà là chúng ta làm việc để có thể nghỉ ngơi.

Trong tiếng Hy Lạp cổ đại, có một khái niệm gọi là scholē (σχολή). Nó có nghĩa là sự nhàn rỗi, nghỉ ngơi, thời gian tự do. (Một sự thật thú vị: từ này chính là gốc của từ “school” - trường học trong tiếng Anh. Vì với người Hy Lạp, thời gian nhàn rỗi là lúc con người ta học hỏi, chiêm nghiệm và phát triển bản thân).

Và trái ngược với nó là ascholia (ἀσχολία): công việc, sự bận rộn, lao động sinh tồn. Về mặt ngữ nguyên, tiền tố “a-” có nghĩa là “không”. Tức là, ascholia hiểu sát nghĩa là “sự vắng bóng của scholē” (non-leisure).

Sự đảo ngược thú vị nằm ở đây:

Với người Hy Lạp cổ đại: nghỉ ngơi (scholē) mới là trạng thái mặc định, là đích đến tối thượng của đời người. Còn làm việc (ascholia) chỉ là “sự gián đoạn của nghỉ ngơi”, là thứ ta buộc phải làm để duy trì sự sinh tồn, từ đó mới có thể quay về trạng thái lý tưởng ban đầu.

Trong cuốn Đạo đức học Nicomachea (Nicomachean Ethics), Aristotle đã đúc kết một câu kinh điển:

“Chúng ta làm việc để có thể nghỉ ngơi, và chúng ta tiến hành chiến tranh để có thể sống trong hoà bình.”

Với Aristotle, nghỉ ngơi không phải là sự thụ động, lười biếng hay tìm kiếm những khoái cảm giải trí phù phiếm (như việc lướt TikTok ngày nay). Nghỉ ngơi là trạng thái con người được làm những việc tự thân chúng đã có giá trị: suy ngẫm triết học, thưởng thức nghệ thuật, hoà mình vào tự nhiên, kết nối sâu sắc với người khác, và tu dưỡng đạo đức. Đây là lúc con người chạm đến sự hưng thịnh tối cao (Eudaimonia).

Góc nhìn này cũng rất đồng điệu với những tư tưởng triết học phương Đông về sự tĩnh tại, nơi trạng thái vô vi và làm lắng dịu tâm trí mới là cái nôi để nuôi dưỡng nhân cách, thay vì liên tục hướng ra bên ngoài để tranh đoạt.

Tôi nghĩ, một trong số những cách thức “giãn” đơn giản nhất và cũng cơ bản nhất, đó là… đi ngủ. Việc đi ngủ, tự bản thân nó đã là liều thuốc chữa lành cực kỳ quý giá, lại còn miễn phí, nhưng ít khi chúng ta nhận ra cho tới khi cuộc sống đẩy chúng ta rơi vào những guồng quay không thể dừng lại.

Bên cạnh đó, dưới đây là một vài gợi ý để bạn thật sự nghỉ ngơi sau những giai đoạn phải “gồng” trường kỳ:

Dành thời gian cho những sở thích/thú vui cá nhân

Một vài những sở thích/thú vui bạn có thể “chìm đắm” vào:

• Nấu ăn

  
  

• Hội họa

  
  

• Âm nhạc

  
  

• Nhảy múa

  
  

• Làm thủ công

Hoặc, nếu như bạn chưa có sở thích gì, hãy thử làm một thứ gì đó đơn giản vì vui, mà không cần thiết phải đạt được một kết quả hay mục đích nào đó.

Một lưu ý quan trọng rằng những sở thích này nên mang tính chủ động, sáng tạo, thay vì tính thụ động, tiêu thụ (chẳng hạn như xem phim, chơi game…).

Đối với tôi, vẽ là một hoạt động vừa cực kì dễ dàng để bắt đầu, vừa mang lại cảm giác thư giãn trẻ thơ (nếu như bạn có thể “tắt” được những đánh giá đẹp/xấu từ chính mình).

Hoà mình với thiên nhiên

Bạn có thể đi dạo ngoài công viên, đi ra biển, đi leo núi… hoặc bất kì một môi trường tự nhiên nào khác mà bạn yêu thích, để bạn có thể được tận hưởng vẻ đẹp kỳ vĩ của tự nhiên và cảm giác rằng mình bé nhỏ.

Thực tế thì cảm giác choáng ngợp (awe) của con người là một dạng cảm xúc siêu việt (transcendental). Nó sẽ giúp bạn gia tăng cảm giác trân trọng, khiêm nhường trước cuộc sống, cũng như sự sáng tạo và niềm tin.

Trong tâm lý học, cũng có liệu pháp nature therapy (trị liệu thiên nhiên), cho thấy việc hòa mình vào thiên nhiên (trong chánh niệm) giúp bạn khôi phục lại sức bền tâm lý và khả năng tập trung.

Nếu như bạn chưa biết đi đâu: Việt Nam mình có đường bờ biển dài 3260km với những bãi biển đẹp như “thiên đường hạ giới”. Vùng núi Tây Bắc như Hà Giang cũng được ví như “Thụy Sĩ của Đông Nam Á”. Hoặc, nếu như bạn chưa có thời gian cho những chuyến đi xa, chỉ cần một chuyến đi dạo ngoài công viên để tận hưởng không gian xanh và sự yên tĩnh cũng đã là một lựa chọn tuyệt vời.

Lên kế hoạch cho những ngày… không làm gì cả.

Đây có lẽ là một chiến lược mang tính “phản trực giác” (counter-intuitive) để chống lại sự kiểm soát của “mặc cảm hiệu suất”. Nếu như bạn đang phải “gồng” quá nhiều, cuộc sống quá bận rộn và áp lực với nhiều vấn đề khác nhau… đừng sợ việc thiết kế cho bản thân một ngày hoàn toàn dành cho sự nghỉ ngơi.

Hãy cho phép mình “dám” tắt điện thoại, dám gạt bỏ những lo nghĩ về deadline, về KPI, về tiền bạc… ra khỏi đầu. Hãy tự tạo ra cho mình không gian để thật sự tự do, thật sự làm một con người của niềm vui và sự tận hưởng.

Không có gì sai khi bạn tạm “ngắt kết nối” với thế giới để ưu tiên sự phục hồi của bản thân.

Điều này rất quan trọng, nên hy vọng bạn sẽ tự nhẩm lại câu trên 3 lần.

Vận động thể chất hoặc chơi thể thao.

Bạn có thể chạy bộ, bơi lội, đạp xe, gym…

Mặc dù những việc này tạo cảm giác phải… “gồng”, nhưng nếu bạn làm chúng không phải để ganh đua hay để đạt tới một thể hình hoàn mỹ, mà chỉ đơn giản để khoẻ hơn và để tận hưởng những lợi ích tâm lý của nó, thì việc hoạt động cơ thể sẽ mang lại cho bạn cảm giác cực kì dễ chịu.

Sau khi vận động, cơ thể bạn mỏi nhừ, nhịp tim chậm đi, nhiệt độ cơ thể giảm xuống… đó cũng chính là lúc endorphines bắt đầu tiết ra, mang lại cho bạn cảm giác thoả mãn, tích cực, lạc quan, tràn đầy cảm hứng để làm những việc khác.

Đây là một nghịch lý: một việc “tốn sức lực” (về thể chất) nhưng lại giúp phục hồi năng lượng (về tinh thần), và thậm chí là một trong những việc hiệu quả nhất. Bạn hãy thử tự trải nghiệm mà xem.

Và quan trọng nhất, với tất cả những việc trên, hy vọng rằng bạn sẽ thực hiện chúng… mà không bị sao nhãng bởi những chiếc màn hình điện thoại. Hãy cho phép mình để điện thoại ở chế độ không làm phiền, hoặc thậm chí cất nó ở một căn phòng khác, cho phép mình trải nghiệm cuộc sống hiện tại một cách trọn vẹn mà không bị chiếc màn hình xen vào.

Đừng quên, để có thể thật sự “giãn”, bạn cần phải sẵn sàng để buông.

• Buông những trách nhiệm đang đè nặng lên vai bạn

  
  

• Buông những lo nghĩ không cần thiết

  
  

• Buông đi cái áp lực phải “hoàn hảo” mọi nơi mọi lúc

  
  

• Buông đi sự kiểm soát của một hệ tư tưởng đặt nặng hiệu suất và thành công

  
  

• Buông đi ham muốn phải duy trì sự kết nối 24/7

  
  

Tất nhiên, sự “buông” ấy chỉ cần là tạm thời. Buông rồi bạn vẫn có thể tiếp tục.

Nhưng nó là để bạn tìm về với trạng thái nguyên bản của chính mình, tìm về với sự nhẹ nhàng và tự do vốn có, thay vì phải “gồng” mọi nơi mọi lúc.

Nếu bạn muốn sự tĩnh lặng, hãy làm ít đi. Hay nói chính xác hơn: hãy chỉ làm những gì thực sự thiết yếu… (Marcus Aurelius)

Chu kỳ của sự cân bằng

Vậy, sự cân bằng thật sự trong cuộc sống là gì?

Nếu như cân bằng không phải là thiên lệch về một bên, cũng không phải là khoảng xám ở giữa “gồng” và “giãn”?

Ở đây, tôi sẽ nhấn mạnh một vài nguyên lý cơ bản của sự cân bằng.

Cân bằng ở đây không phải là một trạng thái. Mà nó là một sự thay đổi. Trạng thái là sự “tĩnh”. Thay đổi là sự “động”.

Điều này có nghĩa, sự cân bằng trong cuộc sống, tôi cho rằng, cần phải là quá trình liên tục thay đổi và điều chỉnh giữa sự “gồng” và sự “giãn”, giữa nỗ lực và nghỉ ngơi.

Vì thực tế để sống một cuộc đời khoẻ mạnh, thành công, hạnh phúc trọn vẹn… chúng ta đều cần phải “gồng” và “giãn” đúng lúc, đúng mức độ cần thiết, và để chúng tự cân bằng cho nhau. Do đó, sự cân bằng động giữa “gồng” và “buông” đòi hỏi chúng ta phải thiết kế một nhịp điệu cuộc sống hợp lý.

Cuộc sống, lý tưởng mà nói, luôn cần phải đi qua những vòng lặp:

Gồng → giãn → gồng → giãn → gồng → giãn…

Thế nhưng, một trong những sai lầm mà người trưởng thành thường gặp phải, như tôi thấy, đó là gồng quá lâu hoặc giãn quá lâu. Hay nói cách khác, chu kỳ gồng → giãn của họ tính bằng năm hoặc nhiều tháng.

Bản thân tôi cũng từng mắc phải lỗi này. Trước đây, từng có những giai đoạn tôi cho rằng làm việc ở cường độ cực cao trong vòng 3 tháng và nghỉ ngơi thả ga trong vòng 1 tháng là một chu kỳ thông minh. Thế nhưng, chiến lược cân bằng như vậy lại là một sai lầm tai hại, vì 2 lý do chính:

• Chu kỳ “gồng” quá lâu sẽ đẩy bạn tiệm cận với burnout, hoặc cảm giác “ngán” (dreadful) và mệt mỏi. Theo đó hiệu suất và kết quả bạn tạo ra sẽ không còn đạt chất lượng cao khi sức khoẻ cơ thể và tâm lý đi xuống.

  
  

• “Gồng” hoặc “giãn” quá lâu sẽ tạo thành quán tính, khiến bạn khó ngắt nhịp và thay đổi. Chẳng hạn, “gồng” quá lâu khiến bạn quen với “guồng” căng thẳng, kể cả khi nghỉ ngơi thì tâm trí và cơ thể cũng vẫn phải gồng mình. Hoặc “giãn” quá lâu khiến bạn cảm thấy nặng nề và chậm chạp khi phải bắt đầu “gồng” trở lại.

Giai đoạn từ 2023 đến nửa đầu 2024 là khoảng thời gian tôi “gồng” ở cường độ khủng khiếp, và nhờ đó cũng đạt hiệu suất chưa từng có. Ra mắt một cuốn sách. Duy trì kênh YouTube với 1 video/tuần. Tham gia rất nhiều workshop, talkshow cả online lẫn offline. Tổ chức và xây dựng một vài khóa học. Thậm chí tư vấn phát triển cho một vài anh chị chủ doanh nghiệp solo. Tuy công việc phát triển rất nhanh, nhưng có những thời điểm tôi cảm thấy như mình đang trên một chuyến xe không có điểm dừng.

Trong năm 2025, khi chậm lại và tìm hiểu nhiều hơn về sức khỏe (cả về thể chất và não bộ), tôi càng thức rõ hơn về tầm quan trọng của cái gọi là nhịp điệu sinh học. Thực tế thì cơ thể của chúng ta luôn sống theo những chu kỳ:

• Chu kỳ hormone hàng tháng (infradian rhythm): diễn ra hàng tháng

  
  

• Chu kỳ “đồng hồ sinh học” mỗi ngày (circadian rhythm): diễn ra theo chu kỳ 24 giờ

  
  

• Chu kỳ làm/nghỉ ngắn hạn (ultradian rhythm): diễn ra theo chu kỳ làm việc/nghỉ ngơi (90/20)

  
  

Theo đó, tôi cho rằng chúng ta cần phải chia nhỏ các quãng làm việc, nghỉ ngơi của mình, để chúng có thể được “đan xen” theo những chu kỳ sinh học và nhịp điệu của cơ thể. Chẳng hạn:

• Có một khoảng thời gian nghỉ ngơi cố định trong ngày được ngắt kết nối với mọi thứ (theo tôi tốt nhất nên vào khoảng cuối ngày, để giảm kích thích cho não bộ, hỗ trợ giấc ngủ ngon).

  
  

• Ít nhất 1 ngày nghỉ “trú ẩn” mỗi tuần, cho bản thân được hoàn toàn tách rời khỏi những trách nhiệm cần “gồng”.

  
  

• Một kỳ nghỉ hoặc một chuyến đi ngắn ngày (2-5 ngày) cứ mỗi 3-6 tháng để làm mới bản thân.

Chìa khóa của sự tự cân bằng

Điều quan trọng nhất ở phương trình này là gì bạn biết không?

Đó là việc chúng ta phải luôn có sự kết nối tốt với chính mình. Bạn cần phải tự ý thức được rằng mình đang cảm thấy như thế nào.

• Sức khỏe bạn có ổn không?

  
  

• Tâm trạng của bạn có tốt không?

  
  

• Bạn có đang hạnh phúc với cuộc sống của mình hiện tại không?

  
  

• Bạn có đang có thời gian để ưu tiên cho những niềm vui, sở thích, và sức khỏe của mình không?

• Ngay lúc này đây, bạn đang cảm thấy phải “căng mình” trước những áp lực? Hay bạn đang cảm thấy mình cần phải nỗ lực hơn sau một khoảng thời gian trì trệ?

  
  

• Và điều gì đã dẫn đến những cảm giác mà bạn đang có hiện tại?

  
  

Bạn hãy thử dừng lại một nhịp, suy nghĩ thật sâu về những câu hỏi trên và có cho mình câu trả lời thật trung thực nhé.

Vì là sự cân bằng về mặt tinh thần, sẽ không ai khác có thể thay bạn nói rằng bạn đang “làm việc quá nhiều” hay “nghỉ ngơi quá nhiều”. Tự bạn sẽ phải trở nên thật nhạy cảm với những diễn biến tâm lý, trạng thái cảm xúc, sức khỏe, và sức bền tinh thần của mình, nhận biết được những thay đổi lên-xuống cho dù là nhỏ nhất.

Khi bạn mất kết nối hoặc không ưu tiên những tín hiệu mà cơ thể và não bộ của bạn gửi đến, bạn cũng sẽ dễ dàng bỏ qua luôn những cảnh báo khi sức chịu đựng của bạn chạm đến giới hạn. Và đó cũng chính là kịch bản phổ biến nhất để sự burn-out xảy ra.

Chìa khóa của sự cân bằng, do đó, chính là khả năng tự nhận thức (self-awareness). Như tôi đã định nghĩa ở một bài viết trước:

Sự tự nhận thức là khả năng nhận diện, ý thức được rõ ràng những điều mình đang cảm thấy, có thể gọi tên được chúng và nhìn nhận được chính xác rằng tại sao mình cảm thấy như vậy.

Và như tôi vẫn thường nói, self-awareness là một trong số những meta-skills (siêu kỹ năng) quan trọng bậc nhất mà con người nên tự phát triển cho chính mình. Và việc mất cân bằng cuộc sống, chỉ là một trong số những hệ quả mà việc thiếu self-awareness gây ra.

Điều thú vị về self-awarness nằm ở chỗ:

Khi dịch nó là “tự nhận thức”, nghe nó như một thứ sức mạnh gì đó thần bí và cao siêu. Nhưng thực chất, đối với tôi, “tự nhận thức” thật ra chỉ bắt nguồn từ sự tò mò về bản thân, cũng như sự quan tâm, sự yêu thương, sự hiện diện và chân thành với tất cả những trải nghiệm mà bạn đang hiện có, trong cái thân, cái tâm của bạn.

Vậy nên, người nào càng khiêm nhường, càng yêu thương bản thân, thì sẽ càng có năng lực self-awareness tốt. Ngược lại, càng kiêu ngạo, càng mải mê theo đuổi những thứ bên ngoài mà bỏ bê bản thân, lại sẽ càng “mù lòa” trước những bất ổn và thiếu sót ở mình mà khiến cho cuộc sống rơi vào cực đoan và hỗn loạn.

Cũng giống như một người đi trên dây vậy, không có sự tỉnh thức và chú tâm, hiện diện, việc bị ngã là cái kết tất yếu.

Vậy nên, nếu như bạn cũng đang tìm kiếm thứ gọi là “cân bằng cuộc sống”, hy vọng rằng bạn sẽ trở thành một người chăm sóc thật tinh tế với chính bản thân mình.

Đừng quên, tất cả những gì bạn đã đọc, đều chỉ là trò chơi của ngôn ngữ. Có thể bài viết này đã cho bạn một vài những suy nghĩ thú vị, hoặc hiểu hơn về “cân bằng cuộc sống” theo định nghĩa của riêng tôi, nhưng sau cùng, sự cân bằng thật sự phải đến từ sự chủ động và tỉnh thức của mỗi người, giữ được mình vững vàng trước những áp lực từ cuộc sống. Hiểu thì dễ, nhưng thực hành không dễ. Vì thế “sống” mới là một nghệ thuật.

Nếu như bạn quan tâm tới việc thiết kế một nhịp sống khoa học và tích cực mỗi ngày, có lẽ tôi sẽ chia sẻ câu chuyện của mình trong một dịp khác.

Bên cạnh đó, hiện giờ khóa học Growth Mindset của tôi (khóa học được yêu thích nhất trên Cosmic Writer) hiện đang có ưu đãi 50% (cho tới hết ngày 08/03/2026). Nếu như bạn đang muốn xây dựng cho mình một nền tảng tư duy tốt đẹp, tôi tin rằng khóa học này sẽ là một món quà đầu năm ý nghĩa mà bạn có thể tự gửi đến mình. Thông tin chi tiết bạn có thể tìm kiếm tại đây: https://www.cosmicwriter.co/growth-mindset

Mến chúc bạn một tuần làm việc (và nghỉ ngơi) thật hiệu quả.

Cosmic Writer